UYARI: Bu belge Ekran Kartı sürücüsü kurulumu ve 3D hızlandırma konularıyla ilgili değildir!
Linux kullanırken monitörünüzden yeterli verimi alamıyor musunuz? Monitörünüzün desteklediği çözünürlüklerin ve tarama frekanslarının en azıyla yetinmek zorunda değilsiniz!
Monitörünüzü "tam anlamıyla" kullanmak için ihtiyacınız olan bilgi, monitörünüzün teknik detaylarıdır. Şöyle ki; HorizSync ve VertRefresh bilgisi ile desteklenen çözünürlük aralığıyla ilgili net bir teknik belge yeterli olacaktır. HorizSync ve VertRefresh bilgisini kısa yoldan elde etmenin yegane yolu Google'ı kullanmak! Monitörünüzün marka ve modelini Google da aramanız, bu bilgileri (hatta şansınız varsa çözünürlük aralığıyla ilgili bilgileri de) elde etmeniz için yeterli.
Desteklenen çözünürlük aralığıyla ilgili belgeyi de bir yerlerden temin ettiğinizi kabul ederek [1] devam ediyorum.
Linux ile ilgili güncel probleminiz, monitörünüzün desteklediği çözünürlükleri ve tarama hızlarını kullanamıyor olmanız ise, bu belge size yardımcı olmayı hedefliyor.
Öncelikle hangi çözünürlüğü ve tarama frekansını kullanacağınıza, monitörünüzün yeterlilikleri ışığında karar vermeniz gerekiyor... Bu konuda karar verirken tamamen bağımsız düşünmenizde fayda var. Linux, bu konuda sizi kısıtlamayacaktır.
Örneğin hassas gözlere sahipseniz veya hemen hemen bütün gün monitör karşısındaysanız, 85 Hz tarama yapılabilen bir çözünürlük aralığı tavsiye edilmektedir. Diğer yandan "tamamen donanımsal" nedenlerle kullanmak istediğiniz çözünürlük ile tarama frekansı eşleşmeyebilir. Böyle bir durumda tarama frekansının mı, yoksa çözünürlüğün mü daha önemli olduğuna karar vermeli ve daha az önemli olan bileşenin değerlerini düşürmelisiniz.
Bu bilgiler ışığında kullanacağınız çözünürlüğü ve tarama frekansını [2] belirlediğinizi umuyorum.
Eğer monitörünüzün karşılayamayacağı bir seçim yaptıysanız, bu monitörünüzün arızalanmasına neden olabilir! Bu yüzden seçtiğiniz çözünürlük ve tarama frekansının donanımınızla uyumunu bir kez daha gözden geçirin.
"X Sistemi" (xorg): Ekran çözünürlüğü, tarama frekansı, renk derinliği, klavye türü ve ayarları, fare türü ve ayarları ve daha nice bilgiyi /etc/X11/xorg.conf içerisinde tutmaktadır. Bu dosya üzerinde değişiklik yapmadan önce dosyanın bir kopyasını almanız önerilir.
Aşağıda xorg.conf dosyasının konuyla ilgili bölümü görülmektedir.
[...]
#
**********************************************************************
#
Monitor section
#
**********************************************************************
#
Any number of monitor sections may be present
Section
"Monitor"
Identifier "Monitor0"
HorizSync
30 - 70
VertRefresh 50 - 160
# === mode lines based on GTF
==
Modeline "1280x720" 110.01 1280 1360 1496 1712 720
721 724 756 -HSync +Vsync
EndSection
[...]
Kabaca açıklamak gerekirse Section "Monitor" ile başlayan satır, devamında monitörle ilgili tanımlamaların yapılacağını haber vermektedir. EndSection ise tahmin edileceği üzere "Monitor" bölümüyle ilgili tanımlamaları sona erdiren satırdır.
Identifier "Monitor0" tanımlaması ile monitörün gelecekte nasıl çağrılacağına/isminin ne olacağına dair tanımlama yapılmaktadır...
Burada öncelikle değiştirilmesi gereken satırlar (daha önceden edindiğimiz bilgiler çerçevesinde) HorizSync ve VertRefresh aralıklarıdır. Eğer bu başlıklar sisteminizdeki xorg.conf dosyasında bulunmuyorsa, yukarıdaki lokasyon çerçevesinde bu tanımlamaları kendiniz de yapabilirsiniz. Bu değişiklikleri yaparken, o an X Sistemi üzerinde çalışıyor olmanızın/olmamanızın bir önemi yoktur. Zira yaptığınız değişiklikler X'in bir sonraki açılışında aktive olacaktır.
HorizSync ve VertRefresh bilgilerini tanımladıktan sonra Modeline satırını istediğimiz çözünürlük ve tarama frekansı doğrultusunda yeniden yazmamız gerekiyor. Bu işi bizim için kolaylaştıran GTF adında küçük bir aracımız var.
Diyelim ki 1152x864@85 gibi bir değerle çalışmak istiyoruz. GTF'yi şu şekilde kullanmamız gerekiyor:
$ gtf 1152 864
85
# 1152x864 @ 85.00 Hz (GTF) hsync: 77.10 kHz; pclk: 119.65
MHz
Modeline "1152x864_85.00" 119.65 1152 1224 1352 1552
864 865 868 907 -HSync +Vsync
GTF'nin çıktısını xorg.conf dosyasının ilgili bölümüne ekleyince:
[...]
#
**********************************************************************
#
Monitor section
#
**********************************************************************
#
Any number of monitor sections may be present
Section
"Monitor"
Identifier "Monitor0"
HorizSync
30 - 70
VertRefresh 50 - 160
# === mode lines based on GTF
===
#Modeline "1280x720" 110.01 1280 1360 1496 1712 720
721 724 756 -HSync +Vsync
Modeline "1152x864" 119.65
1152 1224 1352 1552 864 865 868 907 -HSync +Vsync
EndSection
[...]
Dikkat ederseniz, eski Modeline satırının başına # (diyez) işareti koyarak o satırı etkisiz kıldık. Böylece eğer eski ayarlarımıza geri dönmek istersek, yapmamız gereken sadece #'in yerini değiştirmek olacak.
Son olarak Display isimli Subsection'ı bulun ve Modes değerini yeni değerle değiştirin:
[...]
Section
"Screen"
[...]
Subsection "Display"
Depth
24
Modes "1152x864"
EndSubsection
EndSection
[...]
Bu değişiklikleri kaydedip, X'i yeniden başlattığınızda yeni çözünürlüğünüzün aktive olmuş olması gerekiyor.
Eğer, monitörünüz [Hz] uyarısı verirse yada ekrana görüntü gelmezse; X çökerse yapmanız gerekenler:
CTRL+ALT+F1 ile bir numaralı konsola geçin, root haklarıyla oturum açın ve eğer X'in çökmesi sonucu buradaysanız yaptığınız değişiklikleri kontrol edin (öR. # nano /etc/X11/xorg.conf), muhtemelen bir yazım hatası yaptınız!
Eğer monitörünüze hiç görüntü gelmediyse ya da monitörünüz Hz uyarısı verdiyse: Monitörünüzün desteklemediği bir Çözünürlük/Hz seçimi yaptınız. Bu durumda yapılması gereken, monitörünüze dair teknik bilginin doğruluğundan emin olmaya çalışmaktır. Eğer teknik bilgileri, belgenin başında da belirtildiği gibi Google vasıtasıyla edindiyseniz, bu bilgileri farklı sitelerde doğrulamaya çalışmanızda fayda var. Çözünürlük ve tarama frekansı konusunda hata yaptığınızı düşünüyorsanız, GTF ile değerleri yeniden hesaplayın ($ gtf PxP Hz) ve xorg.conf dosyasını güncelleyin (# nano /etc/X11/xorg.conf).
X'i yeniden başlatmayı deneyin...
Monitörü Hack'lemek (Hz Arttırımı)
$ gtf 1152 864
85
# 1152x864 @ 85.00 Hz (GTF) hsync: 77.10 kHz; pclk: 119.65
MHz
Modeline "1152x864_85.00" 119.65 1152 1224 1352 1552
864 865 868 907 -HSync +Vsync
Artık yukarıda gördüğünüz GTF çıktısının xorg.conf'a nasıl eklendiğini biliyorsunuz. GTF çıktısının değerleriyle oynayarak, fazladan birkaç Hz tarama frekansına sahip olabilirsiniz :-) Nasıl mı?
Modeline "1152x864_85.00" 119.65 1152 1224 1352 1552 864 865 868 907 -HSync +Vsync
Bu satırdaki 119.65 değerinin (bu değer, istenen çözünürlük ve frekansa göre değişkenlik gösterir, tırnaktan (") sonraki ilk değer tanımlaması daha uygundur bu açıdan), noktanın solundaki basamağını 2 birim arttırın.
Modeline "1152x864_85.00" 121.65 1152 1224 1352 1552 864 865 868 907 -HSync +Vsync
Ayarınızı kaydedip X'i tekrar başlattığınızda Hz'in bir miktar (~4-5 Hz) artmış olduğunu göreceksiniz. Yetmedi mi? Bu değeri iki birim daha arttırın ;-) Modern monitörlerde illegal değer arttırımı 2-8 birim arası değişebilmekte. Eğer monitörünüz yaptığınız değişikliğe rağmen görüntü veriyorsa, o değeri korumanın bir sakıncası olmadığını bilmenizde fayda var. Zira yaptığınız zorlama donanımın karşılayabileceğinden fazla olsaydı, görüntü alamazdınız. Genellikle monitörün desteklediği Hz miktarı (teknik belgeden bağımsız olarak) aşıldığında, (modern) monitörler sadece Hz sinyali/uyarısı verse de bu bilginin uygulanmasından doğabilecek tüm sorumluluğun size ait olduğunu unutmayın! Zira bu girişimin, monitöre hasar verme ihtimali bulunmaktadır.
[1]
Eğer monitörünüzün desteklediği çözünürlük
aralığı ve tarama frekansları hakkında hiç bir bilgi
edinemediyseniz. Microsoft'un işletim sistemini denemediniz demektir!
:) Windows yüklü bir bilgisayara monitörünüzü
takarak, hangi çözünürlüklerin ve Hz
aralıklarının desteklendiğini öğrenebilirsiniz (Masaüstüne
sağ tıklayın > Özellikler > Ayarlar > Gelişmiş).
[2] Minimum 1024x768 çözünürlük ve 75 Hz tarama frekansı kullanmanız, endüstri standartları ve sağlığınız açısından tavsiye edilmektedir.
UYARI: Bu belgede anlatılanların uygulanmasından doğabilecek tüm sorumluluklar uygulayana aittir. Yazar hiçbir şekilde sorumluluk kabul etmeyecektir.